جیهانی ئیسلامیمێژوو

حەسەن بەننا کێیە؟

ئەم بابەتە لە نووسینی:
هیوا زەنگەنە نووسەر، توێژەر و هەڵگری بڕوانامەی ماستەر لە هزری سیاسیی ئیسلامیی

حه‌سه‌ن به‌ننا، ناوى ته‌واوى (حه‌سه‌ن احمد عبدالرحمن البنا)یه‌، له‌ڕۆژى یه‌ك شه‌ممه‌ (25ی شعبانی 1324ك) به‌رامبه‌ر به‌ ( 14 ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 1906 ز)، له‌گوندى (شمشێره‌) سه‌ر به‌ شارى (محمودیه‌)ی پارێزگاى (البحیره‌) له‌دایك بووه‌ (١).
حه‌سه‌ن به‌ننا له‌خێزانێكى دێهاتى مامناوه‌ند بووه‌، خێزانه‌كه‌ی له‌ گونده‌كه‌ى خۆیان (شمشێره‌) له‌نزیك شارى (ڕه‌شید)ى كه‌نارده‌ریا له‌ده‌لتاى نیلدا خه‌ریكى كاروبارى كشتوكاڵى بوون (٢) . حه‌سه‌ن به‌ننا منداڵى گه‌وره‌ى شێخ (احمد عبدالرحمن البنا)ى ناسراو به‌ (سه‌عاتچى) بوو_چونكه‌ پیشه‌ی چاككردنه‌وه‌ی سه‌عات بوو_ له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م نازناوه‌ به‌سه‌ر كوڕه‌كه‌شیدا بڕا، ئه‌مه‌و سه‌ره‌ڕاى كاروبارى ئاینى و زانستى (٣) ، عبدالرحمان سه‌عاتچى مۆڵه‌تى زانستى هه‌بووه‌و مامۆستا و پێشنوێژى مزگه‌وتی ناوچه‌كه‌ی خۆیان بووه‌، له‌ سه‌رده‌مى شێخ (محه‌مه‌دعه‌بده‌) له‌زانكۆى (الازهر) خوێندبوویه‌تی و خۆى به‌قوتابییه‌كى موحه‌مه‌د عه‌بده‌ داناوه‌. هه‌روه‌ها لێكۆڵه‌رى زانستى فه‌رمووده‌ بووه‌ (٤)، چه‌ندین په‌ڕاوى به‌نرخی له‌سه‌ر فه‌رمووده‌ى پێغه‌مبه‌ر”د.خ” نووسیووه‌، له‌گرنگترینیان: ( الفتح الربانى فى الترتیب مسند الامام احمد بن الحنبل الشیبانى)و، هه‌روه‌ها ( بدائع المنن فى جمع و ترتیب مسند الشافعى والسنن)، هه‌روه‌ها عبدالرحمان البنا.
دایكى حه‌سه‌ن به‌ننا ناوى (ام سعید ابراهیم صقر) بووه‌، كچى پیاویێكى بازرگان بووه‌ له‌گوندى(شمشێره‌)، براكانیشى بریتى بوون له‌ (عبدالرحمن البنا)_كه‌ كۆمه‌ڵه‌ی (ژیارى ئیسلامى) له‌قاهیره‌ دامه‌زراند_ كاتێك حه‌سه‌ن به‌ننا چووه‌ قاهیره‌ ئه‌م ڕێكخراوه‌ش چووه‌ ناو ڕێكخراوى ئیخوان موسلیمینه‌وه‌و عبدالرحمان البناش بوو به‌یه‌كێك له‌ ئه‌ندامه‌ كارا و ناسراوه‌كانى ئیخوان.
براكانی تریشی به‌ناوه‌كانى (محه‌مه‌د، عبدالباست، ئه‌حمه‌د جه‌ماله‌دین)بوون، خوشكه‌كانیشی (فاتیمه‌)ی هاوسه‌رى مامۆستا عبدالحكیم و (فه‌وزیه‌) هاوسه‌رى پارێزه‌ر عبدالكریم منصور بوون(٥) .

پێگه‌یشتن و قۆناغه‌كانى خوێندنى:

حه‌سه‌ن به‌ننا له‌ماڵێكى دێرین و ئاین په‌روه‌ردا په‌روه‌رده‌ بووه‌(٦) ، باوكى هه‌وڵیداوه‌ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كى ئیسلامیى ڕه‌سه‌ن پێی بگه‌یه‌نێت و قورئانى پیرۆزى پێ له‌به‌ربكات و، هه‌موو بواره‌كانى شارستانیه‌تى وزانستى ئیسلامى فێر بكات.
هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌وه‌ی باوكی زانایی ئایین و شاره‌زای زانستی فه‌رمووده‌ بووه‌، ئامێزی بۆ هه‌موو فه‌رمووده‌ شیرینه‌كانی پێغه‌مبه‌ر (د.خ)و سه‌رجه‌م مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌كانی ئیسلام كردووه‌ته‌وه‌ و جیاوازی مه‌زهه‌بی نه‌كردووه‌، بۆیه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ هانی كوڕه‌كانی داوه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان ڕوو له‌ توێژینه‌وه‌ و به‌دواداچوونی یه‌كێك له‌ مه‌زهه‌به‌كان بكه‌ن، ئه‌وه‌بوو حه‌سه‌نی كوڕی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی فیقهی له‌ مه‌زهه‌بی حه‌نه‌فی ئاڕاسته‌كرد، هه‌روه‌ها كوڕه‌كانی دیكه‌شی به‌هه‌مان شێوه‌: عبدالرحمن له‌ مه‌زهه‌بی مالیكی و، محمد له‌ مه‌زهه‌بی حه‌نبه‌لی و، جه‌مال له‌ مه‌زهه‌بی شافعی دا.

 

حه‌سه‌ن به‌ننا 1906 ـ 1949

 

به‌م شێوه‌یه‌ حه‌سه‌ن به‌نا له‌ خانه‌واده‌یه‌كی ئیسلامپه‌روه‌ری ئه‌وتۆدا په‌روه‌رده‌بوو كه‌ هه‌موو كلتوره‌ جیاوازه‌كانی ئیسلامی تێدا بوو (٧) ، ئه‌مه‌ش هانده‌ر و ڕێگه‌ خۆشكه‌رێكی باش بوو بۆئه‌وه‌ی زیاتر له‌ ئیسلام و مه‌زاهیب و كه‌لتوور و كه‌له‌پووری ئیسلامی شاره‌زابێت و له‌داهاتووی كاركردنیدا سوودی زۆری لێوه‌ربگرێت.

له‌ ته‌مه‌نى(6) ساڵیشدا باوكى وه‌ك باوی ئه‌وسه‌رده‌مه‌ بۆ شاره‌زابوون و له‌به‌ركردنى قورئانی پێرۆز حه‌سه‌نی كوڕی ناردووه‌ته‌ حوجره‌ به‌مه‌به‌ستى ئه‌وه‌ى كوڕه‌كه‌ى ئاماده‌بكات بۆ وه‌رگرتنى له‌قوتابخانه‌ى ئایینى دا (٨).

حه‌سه‌ن به‌ننا دواى په‌روه‌رده‌كردنى له‌لاى باوكى، له‌ته‌مه‌نى(8)ساڵیدا (٩) نێردراوه‌ته‌ قوتابخانه‌ى (الرشاد الدینیه‌) بۆلاى مامۆستا(محمه‌د زهران) ئیتر بووه‌ته‌ قوتابى ئه‌م مامۆستایه‌، ئه‌م مامۆستایه‌ى له‌ دوای باوكی به‌دووه‌مین كه‌سایه‌تى داده‌نرێت كه‌ كاریگه‌رى له‌سه‌ر هه‌بووه‌، هه‌روه‌ك حه‌سه‌ن به‌ننا ده‌رباره‌ى ئه‌م مامۆستایه‌ى ده‌ڵێ:” ئه‌و پیاوه‌ سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌زانستى په‌روه‌رده‌و ده‌ررونناسى نه‌خوێندبوو، به‌ڵام له‌ڕه‌وانبێژییدا كاریگه‌رى به‌رهه‌مدارى هه‌بوو، په‌یوه‌ندى ده‌روونی و ڕۆحی له‌گه‌ڵ قوتابیه‌كاندا به‌ستبوو، منیش ئه‌وم زۆرخۆشده‌ویست “. (١٠)

حه‌سه‌ن به‌ننا له‌قۆناغى قوتابخانه‌ى ئایینیدا ته‌مه‌نى له‌نێوان (8-12)ساڵدا بوو، دواى ئه‌وه‌ى مامۆستا (زهران) گواسترایه‌وه‌ و مامۆستایه‌كى تر شوێنی گرته‌وه‌، ئه‌م مامۆستا نوێیه‌ له‌ڕووى زانست و ڕه‌وشت وهه‌ست و خۆشه‌ویستییه‌وه‌ هاوشێوه‌ى مامۆستای پێشوو نه‌بوو، بۆیه‌ حه‌سه‌ن به‌ننا بیرى له‌وه‌كرده‌وه‌ خۆى بۆ شوێنێكی دیكه‌ نه‌قڵ بكات ، به‌ڵام باوكى به‌ ئه‌م كاره‌ى ڕازى نه‌بوو و داواى له‌كوڕه‌كه‌ى كرد، له‌و قوتابخانه‌یه‌دا بمێنێته‌وه‌ هه‌تا ئه‌و كاته‌ى هه‌موو قورئان له‌به‌رده‌كات، ئه‌ویش ڕازى بوو په‌یمانى به‌باوكیدا كه‌قورئان له‌به‌ربكات، پاشان ئه‌وه‌بوو حه‌سه‌ن به‌ننا په‌یوه‌ندى كرد به‌قوتابخانه‌ى ئاماده‌یى (مه‌حمودیه‌) وه‌و باوكیشى به‌ مه‌رجی له‌به‌ركردنی هه‌موو قورئان به‌و كاره‌ ڕازی بوو، حه‌سه‌ن به‌ننا له‌قۆناغى ئاماده‌ییدا به‌م شێوه‌یه‌ كاره‌كان و كاته‌كانی خۆى ڕێكخستبوو : (١١)

1- ڕۆژانه‌ خوێندن له‌قوتابخانه‌.
2- دواى هاتنه‌وه‌ی له‌قوتابخانه‌ خه‌ریكى كارى سه‌عاتسازى بوو هه‌تا نوێژى خه‌وتنان.
3- دواى نوێژى خه‌وتنان به‌وانه‌كانیدا ده‌چویه‌وه‌ هه‌تا كاتى نووستن.
4- دواى نوێژى به‌یانى هه‌تا كاتى قوتابخانه‌ به‌شێكى دیاریكراوى قورئانى له‌به‌رده‌كرد.

له‌ ماوه‌ی قۆناغى خوێندنى ئاماده‌ییدا حه‌سه‌ن به‌ننا گرنگییه‌كی زۆری به‌كارى ئیسلامى ده‌دا، ئه‌وه‌بوو له‌م ڕوه‌وه‌ به‌هاوبه‌شى له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك هاوه‌ڵانیدا به‌سه‌رپه‌رشتى مامۆستای قوتابخانه‌كه‌یان (محمد افندى عبدالخالق) هه‌ستان به‌دامه‌زراندنى كۆمه‌ڵه‌یه‌ك به‌ناوى (جمیعه‌ الاخلاق الادبیه‌ ) (١٢)، ئامانجى ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ ڕاهێنانى ده‌روونى ئه‌ندامه‌كانى و قوتابییان و پابه‌ندكردنیان بوو به‌ ڕه‌فتاری جوانه‌وه‌، كاریان ده‌كرد له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ڕه‌وشتى ڕۆژانه‌یاندا بێگه‌رد بن له‌ هه‌موو جنێودان و لادانێك له‌ڕێنمایییه‌ ئاینییه‌كان، سه‌ره‌ڕاى ئه‌مه‌ش ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ سزادانیشیان هه‌بوو ئه‌ویش وه‌رگرتنی بڕێك پاره‌ بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ هه‌رلادانێك_ بڕه‌ پاره‌كه‌ به‌پێى جۆرى لادانه‌كه‌ دیاریكرا بوو_ ئه‌وبڕه‌پاره‌یه‌ش كه‌ وه‌رده‌گیرا له‌كارى خێر و به‌سوددا خه‌رج ده‌كرا له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌كه‌وه‌. له‌ دواییدا ئیداره‌ى كۆمه‌ڵه‌كه‌ (حه‌سه‌ن به‌ننا)یان وه‌كو ڕابه‌رى خۆیان دیاریكرد (١٣).

ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ ڕاسته‌ سه‌ره‌تا له‌قوتابخانه‌و له‌ناوچینى قوتابیان و لاواندا دروست كرا، به‌ڵام ئه‌ندامه‌كانى ته‌نها به‌و چالاكییانه‌ ڕازى نه‌بوون كه‌له‌قوتابخانه‌دا ئه‌نجامیان ده‌دا، له‌به‌رئه‌وه‌ بیریان له‌وه‌ كرده‌وه‌ كارى چاكسازى فراوانتر ئه‌نجام بده‌ن به‌ شێوه‌یه‌ك هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ بگرێته‌وه‌، هه‌رله‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌دا چه‌ندمامۆستایه‌ك هه‌بوون له‌وانه‌ (محمدعلى بدید، عبدالرحمن الساعاتى، سعید بدید) ئه‌وه‌بوو بڕیاریاندا بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ كۆمه‌ڵه‌یه‌كى دیكه‌ دروست بكه‌ن به‌ناوى (جمعیه‌ منع المحرمات ) (١٤)، ئامانجى ئه‌م ڕێكخراوه‌ش بریتى بوو له‌هه‌وڵدان بۆپابه‌ندكردنى خه‌ڵكى به‌ئایینه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ى نامه‌و بڵاوكراوه‌كانیانه‌وه‌.

ماڵه‌كه‌ی حه‌سه‌ن به‌ننا ـ شارى (محمودیه‌) ـ پارێزگاى (البحیره‌) ـ میسر

ماڵه‌كه‌ی حه‌سه‌ن به‌ننا ـ شارى (محمودیه‌) ـ پارێزگاى (البحیره‌)  ـ میسر

هه‌رله‌قۆناغى ئاماده‌یى دا حه‌سه‌ن به‌ننا ئاشنایه‌تى له‌گه‌ڵ (الگریقه‌ الحصافیه‌) ى سۆفێتیدا په‌یداكرد، ئاشنایه‌تى په‌یداكردن له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێبازه‌ سۆفێتییه‌دا ماناكانى پاكێتى و زوهد و خۆیه‌كلایكردنه‌وه‌ و بۆخودا سوڵحانی له‌دڵدا چه‌سپاند، هه‌رله‌كاریگه‌ریى ئه‌و ڕێبازه‌وه‌ هاوبه‌شى له‌دامه‌زراندانى كۆمه‌ڵه‌ى (الحصافیه‌ الخیریه‌)دا كرد، ئه‌و كاته‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ته‌مه‌نى(13)ساڵیدا بوو كرا به‌ ئه‌میندارى ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌، كه‌ (احمدالسكرى)سه‌رۆكى بوو، له‌ ڕاستیدائه‌م كۆمه‌ڵه‌ نوێیه‌ دووئامانجى سه‌ره‌كی هه‌بوو، ئه‌وانیش : (١٥)

یه‌كه‌م: هه‌وڵدان بۆپارێزگاریكردن له‌ئاكار و ڕه‌وشتى ئیسلامى.
دووه‌م: به‌رهه‌ڵستكردنی نێردراوه‌ موژده‌ده‌ره‌ مه‌سیحییه‌كان.
هه‌رچه‌نده‌ (حه‌سه‌ن به‌ننا) په‌یوه‌ندى كردبوو به‌ ڕێبازی سۆفیه‌تی یه‌وه‌، به‌ ویرد و ئه‌نجامدانی نوێژه‌كان و سه‌ردانى پیاوچاكانه‌وه‌ خه‌ریك بوو، به‌ڵام ئه‌وانه‌ ڕێگریان لێنه‌ده‌كرد له‌وه‌ى كه‌به‌شدارى له‌بزووتنه‌وه‌ نیشتیمانیه‌كاندا بكات، به‌ڵكوسه‌رپه‌رشتى ئه‌و ڕێپێوان و مانگرتنانه‌شى ده‌كرد كه‌له‌قوتابخانه‌كاندا ڕێكده‌خران، دوایین ساڵى خوێندنى حه‌سه‌ن به‌ننا هاوكاتبوو له‌گه‌ڵ شۆڕشى ساڵى 1919دا، كه‌ ئه‌و وه‌كوخوێندكارێك له‌وخۆپیشاندانانه‌ى له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ى قوتابخانه‌دا ئه‌نجام ده‌درا به‌شداریده‌كرد (١٦) ، هه‌روه‌ك خۆى ده‌ڵێت:”كاتێك لیژنه‌ى ملنر هات وخه‌ڵكى دژایه‌تیان ده‌كرد منیش به‌وبۆنه‌یه‌وه‌ شیعرێكم هۆنییه‌وه‌و گوتم: “(١٧)
یاملنر ارجع سم سل؟ وقد ابباریس اقام
وارجع لقومیك قل لهم لاتخدعوهم یالئام
واته‌ (ئه‌ى ملنه‌ر بگه‌ڕێوه‌و بپرسه‌ له‌وشانده‌ى كه‌له‌پاریس رێكخراوه‌، بگه‌ڕێوه‌ بۆلاى گه‌له‌كه‌ت و پێیان بڵێ: ئه‌ى چاوچنۆكان فێڵیان لێمه‌كه‌ن”.
دواى ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌نجومه‌نى به‌ڕێوه‌بردنى (البحیره‌) بڕیارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى سیسته‌مى خوێندنى ئاماده‌ییدا و گۆڕیى بۆ قوتابخانه‌ى سه‌ره‌تایى ، دوو هه‌ڵبژاردن له‌به‌رده‌م حه‌سه‌ن به‌ننادا بوو ئه‌ویش ڕووكردن له‌ (په‌یمانگاى ئایینى) له‌ ئه‌سكه‌نده‌رییه‌ و بوون به‌ (ئه‌زهه‌رى)، یان ئه‌وه‌ى ڕوو له‌ (خانه‌ى مامۆستایان_ دار المعلمین) بكات له‌(بده‌مه‌نهور) و دواى سێ ساڵ ببێت به‌مامۆستا (١٨). ئه‌وه‌بوو له‌ته‌مه‌نى 14 ساڵیدا له‌ساڵى (1920)دا ڕێگه‌ى دووه‌مى هه‌ڵبژاردو چووه‌ خانه‌ى مامۆستایان (١٩)، له‌وێ ڕووبه‌ڕووى دووگرفت بوویه‌وه‌: یه‌كه‌میان كه‌مى ته‌مه‌ن، مه‌رجى وه‌رگرتن ئه‌وه‌بوو ته‌مه‌نی داواكار له ‌15 ساڵ كه‌مترنه‌بێ، دووه‌میان: ئه‌وه‌بوو كه‌هه‌موو قورئانى له‌به‌رنه‌بوو، به‌ڵام سه‌رپه‌رشتیارى خانه‌كه‌ مامۆستا (البشیر الدوسوقى) چاوپۆشى گرفتى كه‌مى ته‌مه‌نى لێكردو و به‌ڵێنى لێوه‌رگرت كه‌ ئه‌و چواریه‌كه‌ى قورئان كه‌له‌به‌رى نییه‌ له‌به‌رى بكات. له‌وماوه‌یه‌دا ڕۆژه‌كانى ده‌وامى له‌ (بده‌مه‌نهور) به‌سه‌رده‌بردو دوانیوه‌ڕۆى ڕۆژى پێنج شه‌ممه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ (مه‌حمودیه‌) و به‌یانى شه‌ممه‌ش ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ بده‌مه‌نهور. هه‌رله‌وماوه‌یه‌دا زیاتر به‌ته‌ریقه‌تى سۆفیێتی ئاشنا بوو و به‌ڕۆژ له‌گه‌ڵ براكانیدا سه‌عاتسازى ده‌كرد و شه‌ویش له‌گه‌ڵ برایانى ڕێبازی (الحصافیه‌) خه‌ریكى ویردو و زیكركردن بوو(٢٠) .

به‌هۆى لێهاتوویى و شاره‌زایى و پابه‌ندبوونى ته‌واوى به‌و ڕێبازه‌وه‌ له‌ساڵى (1922)دا پله‌ی له‌ (لایه‌نگرى ته‌ریقه‌ته‌وه‌) به‌رزده‌بێته‌وه‌ بۆ (ئه‌ندامى كارا) و مۆڵه‌تى ئه‌وه‌ى پێده‌درێ به‌ناوى ته‌ریقه‌تى ناوبراوه‌وه‌ بانگه‌شه ‌بكات (٢١) ، له‌وماوه‌یه‌دا (حه‌سه‌ن به‌ننا) زۆرپابه‌ندى سۆفیگه‌رى بوو ته‌نانه‌ت جل وبه‌رگى سۆفییانه‌ى ده‌پۆشى و زۆر كاریگه‌ربوو به‌بیروبۆچونه‌كانى (ابوالحامدالغزالى)و كتێبه‌كانى ده‌خوێنده‌وه‌ له‌بوارى فیقهى ئیسلامیدا به‌تایبه‌تى كتێبى (احیاعلوم الدین) (٢٢) .

دواى ئه‌وه‌ی تاقیكردنه‌وه‌ى لێهاتوویی(الكفا‌و ) ئه‌نجام ده‌دات له‌سه‌رئاستى قوتابخانه‌كه‌ى خۆیان یه‌كه‌م وله‌سه‌رئاستى وڵاتیش پله‌ى پێنجه‌م به‌ده‌ستده‌هێنێت (٢٣)، ساڵى (1923) له‌ ته‌مه‌نی (17) ساڵیدا له‌ (دارالعلوم)ی شاری (قاهیره‌) وه‌رده‌گیرێت، ئیتر له‌وێوه‌ ئاسۆیێكى فراوان به‌ڕووی بیركردنه‌وه‌وه‌ و ئه‌ندێشه‌یدا ده‌كرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش زیاتر به‌هۆی زانكۆى ئه‌زهه‌رو هاوبه‌شیكردنى به‌رده‌وامی له‌كۆڕى په‌یڕه‌وانى الحصافیه‌ى سۆفیه‌تى و هاتوچۆ و سه‌ردانیكردنى بۆ كتێبخانه‌ى(السلفیه‌)، كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌ ناوه‌ندى فیكریى و ڕۆشنبیرى میللى ناسرابوو(٢٤) ، ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ په‌یوه‌ندى كردنی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك زاناو پیاوچاكدا له‌سه‌رووى هه‌موویانه‌وه‌ (المحب الدین الخگیب)بوو، هه‌رله‌وماوه‌یه‌دا به‌شدارى كۆڕه‌كانى زانكۆى ئه‌زهه‌ریشی ده‌كرد كه‌شێخ (محمد ڕه‌شید ڕه‌زا) سه‌رۆكایه‌تى ده‌كرد، هه‌ر له‌ قاهیره‌ به‌مامۆستایان (فرید جدوى) و (احمد تیمور) و شێخى پێشووى ئه‌زهه‌ر (محمد خزر حسین) و (محمد احمد الزحراوى) گه‌یشتووه‌و كاریگه‌رییان هه‌بووه‌ له‌سه‌رى و پێیان سه‌رسام بووه‌(٢٥) ، له‌لایه‌كى تره‌وه‌ دارالعلوم كاریگه‌رى به‌رچاوى هه‌بوو له‌سه‌رپێگه‌یشتنى لایه‌نى فیكریى حه‌سه‌ن به‌ننا، له‌ دارالعلوم گه‌لێك زانستى جۆراوجۆرى خوێندووه‌ وه‌ك زمان و ئه‌ده‌ب وشه‌ریعه‌ت و جوگرافیاو مێژوو و ڕێبازى په‌روه‌رده‌ى زانستى و ئابوورى و سیاسه‌ت(٢٦) .

حه‌سه‌ن به‌ننا له‌پێناو كاركردنى بۆئیسلام و ڕێگه‌گرتن له‌ته‌وژمى عه‌لمانى، كه‌ له‌دواى وه‌لانانى خیلافه‌تى عوسمانى ده‌ستى به‌سه‌ر گۆڕه‌پانى سیاسى دا گرتبوو، هه‌روه‌ها بۆ ڕێگرتن له‌بێباوه‌ڕى و بێ ڕه‌وشتى وه‌ك خۆى ده‌ڵێ:”بڕیارم داكارێكى باش ئه‌نجام بده‌م، وتم )بۆچى ئه‌م كاره‌ نه‌سپێرم به‌زانا گه‌وره‌كان و بانگیان بكه‌م هه‌تا به‌هێزتر بتوانین له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وته‌وژمه‌دا بووه‌ستین و پشتگیرى له‌ئیسلام بكه‌ین، ئه‌گه‌ر ئه‌وان ڕازیبن به‌م بانگه‌وازه‌م ئه‌وا باشه‌و ئه‌گه‌رنا هه‌ڵوێستى ترمان ده‌بێ، ئه‌وسا بڕیارمداو ده‌ستم به‌جێبه‌جێكردنى كرد ) (٢٧)، هه‌رئه‌م ده‌ستپێشخه‌رییه‌ى بووه‌ هۆى ده‌رچوونى گۆڤارى (الفتح الاسلامیه‌)، كه‌ یه‌كه‌مین ژماره‌ی له‌10ى حوزه‌یرانى 1926دا ده‌رچوو، دوای ئه‌وه‌ى حه‌سه‌ن به‌ننا بارودۆخى میسرى له‌وشێوازه‌ خراپه‌دا بینى هه‌ستى به‌وه‌كرد ته‌نهامزگه‌وته‌كان به‌س نین بۆگه‌یاندنى ئایینى ئیسلام و هۆشیاركردنه‌وه‌ى هاوڵاتیان, له‌به‌رئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌قوتابیانى ئه‌زهه‌رو دارالعلوم دا ڕیكخستنێكیان دروستكرد، به‌مه‌به‌ستى هه‌ستان به‌ئامۆژگارى و ڕێ نیشاندان له‌مزگه‌وت و قاوه‌خانه‌و شوێنه‌ گشتیه‌كاندا و گه‌یاندنی په‌یامى خۆیان، ئه‌م ئه‌زموونه‌یان سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌ى به‌ده‌ستهێناو، به‌وهۆیه‌وه‌ لقى دیكه‌شیان لێجیابووییه‌وه‌ كه‌ له‌پشووى هاویندا له‌شارودێهاته‌كاندا بانگه‌شه‌ى خۆیان بڵاوده‌كرده‌وه‌ (٢٨).

له‌ساڵى 1927 حه‌سه‌ن به‌ننا پێشنیارى بۆ كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌كانى میسر كرد ڕووبه‌ڕووى ئه‌و هێرشانه‌ ببنه‌وه‌ كه‌ده‌كرێته‌ سه‌ر ئیسلام، ئه‌م هه‌وڵه‌ى حه‌سه‌ن به‌ننا بووه‌ هۆى دامه‌زراندنى (كۆمه‌ڵه‌ى لاوانى مسوڵمان) له‌تشرینى دووه‌مى 1927، كه‌ هه‌ندێ له‌كه‌سایه‌تیه‌كانى پارتى (نیشتیمانى) و په‌یڕه‌وانى شێخ (محمه‌د عبده‌) وه‌ك (د.عبدالكریم سعید)و (یحى الدردیرى)و شێخ (محب الدین الخگیب) هه‌ستان به‌دامه‌زراندنى ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌، گۆڤارێكیشیان به‌ناوی (الفتح الاسلام ) (٢٩)ه‌وه‌ ده‌ركرد.

به‌م شێوه‌یه‌ حه‌سه‌ن به‌ننا له‌دامه‌زراندنى یه‌كه‌مین رێكخراوى سیاسى ئیسلامیدا به‌شداریكرد، هه‌ر له‌ساڵى (1927) و له‌ ته‌مه‌نی (21 ) ساڵیدا توانى خوێندن له‌ دارالعلوم ته‌واوبكات(٣٠) و، پله‌ى یه‌كه‌م به‌ده‌ست بهێنێت (٣١)، دواى ته‌واوكردنى خوێندنى دارالعلوم ماوه‌یه‌ك حه‌سه‌ن به‌ننا له‌بیركردنه‌وه‌دابوو ئایا ڕووله‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵات بكات به‌مه‌به‌ستى درێژه‌دان به‌گه‌ڕان به‌دواى زانستدا یان له‌ میسر بمێنێته‌وه‌، به‌ڵام چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی بۆ نه‌گونجاو له‌میسردا مایه‌وه‌، دواتر له‌وه‌زاره‌تى(معاریف) داواكارى دامه‌زرادنى پێشكه‌ش كرد و ناوى له‌شارى ئیسماعیلیه‌* هاته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بوه‌هۆى ئه‌وه‌ى ڕه‌خنه‌ بگرێت وتووڕه‌بێت له‌بڕیاره‌كه‌ى وه‌زاره‌ت، چونكه‌ وه‌كو خۆى ده‌ڵى (٣٢) :”ئه‌وكاته‌ شاره‌زای ئیسماعیلیه‌ نه‌بووم و نه‌م دیبوو، به‌ڵام دواتر هێوربومه‌وه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆى ئه‌وقسانه‌ى كه‌مامۆستاكه‌م (عبدالحمیدبه‌گ) بۆى كردم ودڵى دامه‌وه‌ به‌وه‌ى كه‌له‌وانه‌یه‌ ڕۆیشتن بۆئیسماعیلیه‌ خێرى تێدابێت”، هه‌روه‌هاخۆى به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌ڕۆیشتنى وه‌ك مامۆستا بۆ بۆ شارى ئیسماعیلییه‌ ده‌كات و، ده‌ڵێ: “له‌ڕۆژی دوو شه‌ممه‌ 16 -9-1927 هاوڕێكانم كۆبوونه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ى ماڵئاوایى ڕۆیشتنم لێبكه‌ن، كه‌ بۆ كاره‌ نوێیه‌كه‌م ده‌چووم ئه‌ویش مامۆستایى بوو له‌قوتابخانه‌ى ئیسماعیلیه‌ى سه‌ره‌تایى، كه‌هیچ زانیاریه‌كم نه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌و شاره‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌شارێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ده‌لتاى نیله‌وه‌و، به‌هۆى بیابانێكى فراوانه‌وه‌ له‌قاهیره‌ جیاده‌بێته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌كاتى ماڵئاوایی كردندا (محمه‌د افندى الشرنمى)، كه‌ پیاوێكى خواناس وچاكه‌خوازبوو پێى ووتم: (پیاوى باش بچێته‌ هه‌رشوێنێك شوێنه‌وارى باش له‌دواى خۆى به‌جێده‌هێڵێت، ئه‌وه‌بوو ئه‌و وشانه‌ له‌گیانى ئه‌م ڕێبواره‌دا جێگاى خۆیانیان كرده‌وه‌).

حه‌سه‌ن به‌ننا له‌ كاتی وتاردان بۆ شوێنكه‌وتووانی ئیخوان موسلیمین ـ میسر

حه‌سه‌ن به‌ننا له‌ كاتی وتاردان بۆ شوێنكه‌وتووانی ئیخوان موسلیمین ـ میسر

كه‌واته‌ چه‌ن هۆكارێك كاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆیان له‌ دروست كردنی كه‌سایه‌تی سیاسی و عه‌قڵی و ڕۆحی حه‌سه‌ن به‌نادا، كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ بوون:
یه‌كه‌م: كاریگه‌ری باوكی: هه‌روه‌ك باسمان كرد( احمد عبدالرحمان)ی باوكی وتاربێژی مزگه‌وتی شاری محمودیه‌ و ئه‌زبه‌ری قورئان و شاره‌زای فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) بووه‌ له‌و بواره‌شدا چه‌ندین دانراوی به‌ قیمه‌تی هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ به‌رزه‌ی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌رچاوی له‌ سه‌ر جگه‌رگۆشه‌كه‌ی هه‌بوو، ئه‌ویش له‌ چوار بواردا (٣٣):

1- گرنگیدان به‌ قورئان و له‌به‌ركردنی، ته‌نانه‌ت ڕازیی نه‌بوو له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی كردنی حه‌سه‌ن به‌ننا به‌ قوبخانه‌ی ناوه‌ندییه‌وه‌، هه‌تا به‌ڵێنی له‌به‌ركردنی ئه‌و به‌شه‌ی قورئانی لێوه‌رگرت كه‌ له‌وێ ته‌واوی بكات.
2- هاندانی بۆ خوێندنه‌وه‌ و، كردنه‌وه‌ی ده‌رگای كتێبخانه‌كه‌ی به‌ڕوویدا، ئه‌مه‌ش بووه‌هۆی تێكه‌ڵ بوون و قاڵبوونه‌وه‌ی له‌بواری خوێندنه‌وه‌دا هه‌تا وای لێهات كتێبخانه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی دروست كرد.
3- ئاڕاسته‌كردنی بۆ له‌به‌ركردنی (متن) ده‌قی بابه‌ته‌كان، ئه‌مه‌ش كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو گه‌شه‌كردنی توانای له‌به‌ركردنی كه‌ له‌ قۆناغه‌كانی خوێندنیدا سوودی زۆر لێبینی.
4- فێركردنی كاتژمێرچاككردنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش تۆوی ووردبینی و ئارامگری تێدا چاند.

دووه‌م: كاریگه‌ری مامۆستایانی قوتابخانه‌ و مامۆستا ئایینیه‌كان:
1- شێخ محمد زهران: له‌ قۆناغی قوتابخانه‌ی ( الرشاد الدینیه‌) كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ خۆشه‌ویستی خوێندنه‌وه‌و به‌دواگه‌ڕانی زانستی له‌ دڵدا چه‌سپا، هه‌ر ئه‌م مامۆستایه‌ ڕۆژانی پێنج شه‌ممه‌ فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ری (د.خ) پێ له‌به‌ر ده‌كردن.
2- مامۆستا عبدالفتاح ابو علام، له‌ ( مدرسه‌ المعلمین- خانه‌ی مامۆستایان) كه‌ له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵیكردنی فه‌رمانه‌كانی خودا و توێژینه‌وه‌ی قوڵ ئامۆژگاری ده‌كرد، ئه‌مه‌ش به‌رچاو ڕوونكه‌ره‌وه‌ و ده‌ستگیرۆیه‌كی باشی بوو له‌ بابه‌ته‌كانی نیهَنییه‌كانی یاسای ئیسلامی و مێژووه‌كه‌ی، هه‌روه‌ها مێژووی مه‌زهه‌ب و كۆمه‌ڵه‌ و گرۆ ئیسلامییه‌كان.
3- مامۆستا فرحات سلیم، ئه‌م مامۆستایه‌ له‌ ( خانه‌ی مامۆستایان) كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌سه‌ری، كه‌ توانی ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ی كه‌ به‌ننا به‌هۆی تێكه‌ڵبوونی به‌ ڕێبازی سۆفییه‌كان تووشی هاتبوو بڕه‌وێنێته‌وه‌ و، به‌ كاریگه‌ری ئه‌م مامۆستایه‌یی خواستی خوێندن له‌ خانه‌ی مامۆستایان پێشكه‌ش بكات و به‌سه‌ركه‌وتووییش ئه‌و قۆناغه‌ ببڕێت.
كاریگه‌ری ئه‌م مامۆستایانه‌ی ته‌نها له‌ خۆشه‌ویستی خوێندن و هاندانی بۆ ده‌ستگرتن به‌ بنه‌ماكانی ئایینه‌وه‌ كورت نه‌ده‌بوویه‌وه‌، به‌ڵكو توانای ئه‌وه‌یان پێ به‌خشی كه‌ بتوانێت ڕێز له‌ بۆچوونی پێچه‌وانه‌كانی بگرێت و، پایه‌ندبوونێكی نیشتمانیشی هه‌بێت و، چۆن مامۆستایه‌كی سه‌ركه‌وتوو بێت له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ قوتابییه‌كانی و دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌ندروست كه‌ هانیانبدات به‌ره‌و فێربوونی زیاتر.
سه‌ره‌ڕایی ئه‌م هۆكارانه‌ هۆگربوون و په‌یوه‌ندیكردنی به‌ زانایان و بیرمه‌ندانی هاوسه‌رده‌مییه‌وه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی هه‌بوو، له‌وانه‌ سه‌ردان و دانیشتنه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌ر یه‌ك له‌ ( محب الدین الخگیب) له‌ كتێبخانه‌ی السلفیه‌ و، محمد الخچر حسین و، احمد تیمور و، شێخ الغمراوی و كه‌سانی دیكه‌.

سێیه‌م: پابه‌ندبوونی به‌ ڕێبازی ( الحصافیه‌)ی سۆفییه‌وه‌، كه‌ له‌ دروست كردن و پێگه‌یاندنی لایه‌نی ڕۆحیی و، شێوازی په‌روه‌رده‌یی و، ئاشنایه‌تی و په‌یوه‌ندییه‌كانی و، هه‌ندێ له‌ خوێندنه‌وه‌كانی كاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌بوو، هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌شدا ( احیا‌و علوم الدین)ی ئیمامی غه‌زالی له‌دوای نوێژی به‌یانییه‌وه‌ به‌ وانه‌ ده‌خوێند له‌لای مامۆستا (حسن خزبك)، هه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م ڕێبازه‌وه‌ به‌ ( احمد السكری ) ئاشنا بوو كه‌ پێكه‌وه‌ توانیان (جمعیه‌ الحصافیه‌ الخیریه‌) دروست بكه‌ن، به‌ننا زۆر كاریگه‌ره‌ بووه‌ به‌ شێوازی په‌روه‌رده‌كردنی رۆحی حصافیه‌ كه‌ خۆی ده‌بینییه‌وه‌ له‌ زیكر و ویرده‌كان و موتاڵاكردنی احیا‌و علوم الدین و نوێژه‌ جه‌ماعه‌كان و، به‌ رۆژووبوونی دووشه‌مه‌ و پێنج شه‌مه‌ و، هاموشۆ كردنی برایانه‌و، ناوبه‌ناو سه‌ردانیكردنی گۆڕستان و بیركردنه‌وه‌ له‌ مردن و ژیانی پیاوچاكانی پێشین. ئه‌م شێوازه‌ وورد و قوڵانه‌ بوونه‌هۆی چاندنی تۆی دنیانه‌ویستی و صه‌فایه‌كی ڕۆحی نه‌شئه‌به‌خش له‌ ده‌روونی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌دا، دوای تێپه‌ڕبوونی شه‌ش ساڵ و نیو له‌ په‌روه‌ده‌ بوون و پێگه‌یشتن له‌م كه‌ش و بارودۆخه‌دا، ئه‌وه‌بوو له‌ ته‌مه‌نی 21 ساڵیدا و له‌ ساڵی 1928 توانی كۆمه‌ڵه‌ی ( ئیخوان السلمین) دابمه‌زرێنێت، دواجار ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ی كه‌ له‌ حصافیه‌ و سۆفییه‌كانه‌وه‌ وه‌ریگرتبوو له‌ په‌روه‌رده‌ و پاكژكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌كه‌یدا ڕه‌نگیدایه‌وه‌.

چواره‌م: گروپ و كۆمه‌ڵه‌كان: ئه‌مه‌ش زیاتر ئه‌و گروپ و كۆمه‌ڵانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ته‌مه‌نی قۆناغی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی و خانه‌ی مامۆستایان و خانه‌ی زانسته‌كان له‌گه‌ڵ هاوڕێ دینداره‌كانیدا له‌ دروست كردنیاندا به‌شداری كرد له‌وانه‌ ( جمعیه‌ الاخلاق الادبیه‌، جمعیه‌ منع المحرمات، جمعیه‌ الحصافیه‌ الخیریه‌) كه‌ زیاتر كۆمه‌ڵه‌یه‌كی ئه‌خلاقی بوون بانگه‌شه‌ی پابه‌ندبوون به‌دین و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ تاوانیان ده‌كرد، هه‌روه‌ها دژایه‌تی هه‌موو نه‌زانین و دواكه‌وتووییه‌كی موسڵمانان و ئه‌و موژده‌ده‌ره‌ مه‌سیحی و نادینیانه‌شیان ده‌كرد كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی میسردا بڵاوببوونه‌وه‌، بۆیه‌ به‌ننا له‌م ڕووه‌وه‌ عه‌قڵییه‌تی ئیداره‌كردن و به‌ڕێوه‌بردنی گه‌شه‌ی كرد، بووه‌ خاوه‌نی توانایه‌كی به‌ڕێوه‌بردن و سه‌كردایه‌تیكردنی كه‌م وێنه‌.

پەراوێزەکان:
[1] – جمعة امين عبدالعزيز: م.س ، ص 143، حسن البنا: مجموعة الرسائل، ج1، ض1،ضاثخانة لهفت، ثائيزة1375، ص7، مصطفى محمد الطحان: س.ث، ص57، ابراهيم محمد و ديطران: اخوان المسلمين مصر، ترجمة وتاليف(كارشناسان مؤسسة مطالعات انديشه سازان نور)، ض1، تهران، 1358، ل16.
٢- مصطفى محمد الطحان س.ث،ص57
٣- جمعة امين عبدالعزيز: م.س ، ص 143.
٤ – رِيضارد ميشيل:س.ث، ل89.
٥-جمعة امين عبدالعزيز: م. س: ص143-144.
٦- رِزطار كةريم: س.ث، ل74.
٧_ دمحمد عمارة: معالم المشروع الحضاري في فكر( الامام الشهيد حسن البنا 1324_1368هـ، 1906_1949م) ،ط1، التوزيع والنشر الاسلامية، القاهرة، 2006م، ص4.
٨ – بورهان محةمةد ئةمين: س.ث، ل3, عادل عةلى: س.ث، ل23.
٩ – د.سعيد مراد: الفرق والجماعات الدينية فى الوطن العربى (قديما وحديثا)، الناشر (عين)للدراسات والبحوث الانسانية والاجتيماعية، طبعة سنة1427هـ، 2007م ، ل.
١٠ – حسن البنا: المزكرات الدعوة والداعية ، ص14.
١١- حسن البنا: م.س ، ص15.
12 – س.ث، ص15.
13 د.رفعت سعيد: حةسةن ئةلبةنا(كةى وضؤن، بؤ؟) و.جةبارمةعروف، 2002، ل93.
14 حسن البنا: س.ث، ص 17-18، الاحزاب والحركات والجماعات الاسلامية: المركزالعربية للدراسات الاستراتيجية، ج1، ت4، سوريا، 2006، ص42.
15 حسن البنا: س.ث، ص19، مصطفى محمد الطحان:س.ث ، ل59، ريضارد ميشيل، 90.
16- ريضارد ميشيل: ل91.
17 – حسن البنا: س.ث،ص 33.
18 – جمعة امين عبدالعزيز:م.س ، ص153.
19- حسن البنا: مجموعة الرسائل، س.ث.ص8، رِزطار شةميَرانى: ئةزموونى ئيسلامى سياسى لةميسر، ض1، 2002، ل16.
20 – مصطفى محمد الطحان:س.ث، ل61.
21- ريضارد ميشيل: ل91، عادل عةلى: س.ث، ل23.
22- ريضارد ميشيل: س.ث، ل91-92.
23 – رِزطاركةريم: س.ث، ل72.
24 – حسن البنا: مجموعة الرسائل، ج1، ص9.
25 – مصطفى محمد الطحان:س. ث، ل62.
26 -جمعة امين عبدالعزيز:م.س، ص163.
27-مصطفى محمد الطحان:م.س ل63.
28 – ابراهيم محمد و ديطران: س.ث، ل19.
29-الاحزاب ولحركات والجماعات الاسلامية، م.س ، ص46.
30 -حمادة الامام: الاخوان والامريكان، ص138.
31 ريضاردميشيل: س.ث، ل94.
* شارى ئيسماعيلية: شاريَك بوو لةكةنالَى سويَس لةنيَوان شارى سويَس وثؤر سةعيد دا هةلَكةوتبوو، كةلةوكاتةدا بنكةى سةرةكى هيَزةكانى بةريتانياى ليَبوو، بةتةواوى دةستيان بةسةريداطرتبوو وبنكةى هيَزةكانى بةريتانياش بوو لةرِذهةلاَتى ناوةرِاست دا.( مجموعة الرسائل، ص9).
32- حسن البنا: مذكرات الدعوة والداعية، ص68ـ69.
33 – د.عثمان عبدالمعز رسلان: التربية السياسية عند (الاخوان المسلمين) في الفترة من 1928الى 1954م في مصر- دراسة تحليلية تقويمية، دار التوزيع و النشر الاسلامية، ص 135-138.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Close