جیهانی ئیسلامی

چاوپێکەوتنی ماڵپه‌ری میدان لەگەڵ سه‌رۆكی یه‌كێتیی جیهانیی زانایانی موسڵمان – بەشی یەکەم

گفتوگۆیه‌ك له‌ نێوان محمد فتوح له‌ ماڵپه‌ری میدان و د. أحمد ریسونی سه‌رۆكی یه‌كیێتی جیهانی زانایانی موسڵمان

به‌شی یه‌كه‌م:

له‌ مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٨ د. أحمد ریسونی به‌ سه‌رۆكی یه‌كێتیی جیهانیی زانایانی موسڵمان هه‌ڵبژێردرا، وه‌ك جێگره‌وه‌ی د. یوسف قه‌ره‌زاوی دامه‌زرێنه‌ری یه‌كێتیی جیهانیی زانایانی موسڵمان، كه‌ بۆ ماوه‌ی ١٤ ساڵ سه‌رۆكایه‌تیی ده‌كرد، له‌وكاته‌وه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٤ی زاینی له‌ شاری (دبلن) له‌ (ئیرلندا) دامه‌زرا، پێش ئه‌وه‌ی باره‌گاكه‌ی بگوازرێته‌وه‌ بۆ ده‌وحه‌ی پایته‌ختی قه‌ته‌ر له‌ ساڵی ٢٠١١ له ‌سه‌ره‌تاكانی سه‌رهه‌ڵدانی به‌هاری عه‌ره‌بیدا.

د. ئەحمەد ریسونی سه‌رۆكایه‌تیی گرته‌ده‌ست له‌ بارودۆخێكی ناوچه‌یی پڕ له‌ گۆڕانكاریدا، هه‌ڵكشانی به‌هاری عه‌ره‌بی به‌ره‌و پاشه‌كشه‌ ڕۆیشت، شه‌پۆلی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ له‌ ئازادیی سیاسیی گه‌لانی ناوچه‌كه‌ هاته‌ ئاراوه‌. ته‌وژمه‌ ئیسلامییه‌كان تووشی جۆرێك له‌ شكست و پاشه‌كشه‌ بوون، ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵاتی ئیخوان له‌ میسر شكستی پێ هێنرا، و له‌میانه‌ی چه‌ند شه‌ڕێكی ناوخۆیی له‌ سوریا و یه‌مه‌ن و لیبیا و، بزاوتێكی ژێرخۆڵه‌مێشی باكوری ئه‌فریقیا، له‌م كاتانه‌شدا حاڵ و بارودۆخی یه‌كێتییه‌كه‌ش باش نه‌بوو، هه‌ندێك له‌ ڕه‌مزه‌كانی له‌لایه‌ن ئیمارات و سعودیه‌ و میسره‌وه‌ خرانه‌ لیستی تیرۆره‌وه‌ و، ‌هه‌ندێكیشیان داوای له‌سێداره‌دانیان بۆ ده‌كرێت، ته‌نها به‌ تۆمه‌تی ئه‌ندامبوون له‌ یه‌كێتیی زانایان و بوونی كتێبه‌كانی قه‌ره‌زاوی له‌لایان، وه‌ك ئه‌و تۆمه‌ته‌ی دراوه‌ته‌ پاڵ زانا و بانگخوازی سعودی سەلمان ئەلعۆده‌.

سه‌باره‌ت به‌ ڕۆڵی یه‌كێتی و له‌نێو ئه‌م بارودۆخه‌ ناوچه‌یی و هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ (نیزامی حوكمی ئیسلام) و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی و، بۆچوونی ئیسلامییه‌كان له‌سه‌ر شه‌ریعه‌ت و ده‌وڵه‌ت، به‌شی (میدان) سه‌ربه‌ ماڵپه‌ڕی جەزیره‌ هه‌ستا به‌ سازدانی گفتوگۆیه‌ك له‌گه‌ڵ د. ئەحمەد ڕەیسونی سه‌رۆكی یه‌كێتیی جیهانیی زانایانی موسڵمان.

میدان: د. ئەحمەد، له‌ دوا وتارتدا ئاماژه‌ت بۆ بیرۆكه‌یه‌ك كردبوو، كه‌ (خه‌لافه‌ت) له‌ ئیسلامدا هۆكاره‌ نه‌ك مه‌به‌ست، ئه‌مه‌ش پاڵی نا به ‌هه‌ندێك كه‌سه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی تۆ باستكردوهو‌ بیچوێنن به‌ كتێبه‌كه‌ی علی عبد الرزاق (ئیسلام و بنه‌ماکانی حوكم) و، ‌وای بۆ ده‌چن ئه‌وه‌ی تۆ باستكردوهو‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ (نیزامی حوكمه‌ له‌ ئیسلامدا)، ڕای ئێوه‌ چی یه‌؟

د. ڕەیسونی: من وتوومه‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌ ئیسلامدا وه‌سیله‌ و هۆكاره‌ نه‌ك مه‌به‌ست بێت بۆ خۆی. ‌هۆكاره‌كانیش به‌شێكن له‌ شه‌ریعه‌ت، به‌ڵكو نیوه‌ و زیاتریش له‌ نیوه‌ی شه‌ریعه‌تن. ‌هۆكاربوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات له‌ ئیسلامدا كه‌س نكوڵیی لێ ناكات، مه‌گه‌ر كه‌سێك یان ته‌واو نه‌زان، یان ته‌واو گه‌مژه‌ بێت. پێشه‌وا عزی كوڕی عبدالسلام ده‌ڵێت، گومانی تیانییه‌ دانانی دادوه‌ره‌كان (قازییه‌كان) و والییه‌كان له‌و هۆكارانه‌ن كه‌ ده‌بنه‌ هۆی ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی و تایبه‌ت، هه‌روه‌ها دانانی یاریده‌ده‌ری دادوه‌ر و والییه‌كان له‌ هۆكاری هۆكاره‌كانه‌. به‌ڵام شێخ علی عبدالرزاق –رحمه‌ الله- ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌ت و حوكم و دادوه‌ریی له‌ ئیسلام ده‌ركردووه‌، ‌ڕای وایه‌ ئیسلام په‌یوه‌ندیی به‌و بابه‌تانه‌وه‌ نییە، ئه‌ڵبەته‌ من باس له‌وه‌ ده‌كه‌م كه ‌له‌ كتێبه‌كه‌یدا هاتووه‌، به‌ڵام ڕاستی و ئه‌وه‌ی كه ‌خۆی له‌سه‌ری دامه‌زراوه‌، ئه‌وه ‌خوا خۆی باش ده‌زانێت.

ميدان: ئایا تۆ باوه‌ڕت به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئیسلام نیزامی حوكمی دیاریكراوی هه‌یه‌؟
د. ڕەیسونی: نیزامی حوكم زاراوه‌یه‌كی ده‌ستووریی سیاسییه‌، مه‌به‌ست لێی شكڵ و شێواز و هه‌یكه‌لی ده‌سه‌ڵاته‌، هه‌روه‌ها مه‌به‌ست لێی دیاریكردنی ده‌سه‌ڵات و ماف و ئه‌ركی هه‌ر پله‌ و پایه‌یەكی ده‌سه‌ڵات و ورده‌كاریی سنور و په‌یوه‌ندییه‌كانی ناو ده‌زگاكانه‌، كه ‌له ‌پێشه‌كییاندا شێوازی گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات و حكومه‌ته‌، وه ‌چۆنیه‌تی لێپێچینه‌وە و كۆتاییپێهینانی ده‌سه‌ڵاته‌. واته‌ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌قه‌ ده‌ستوورییه‌كاندا كه ‌بۆ ڕێكخستنی ده‌وڵه‌ت هاتووه‌، وه ‌ئه‌م بابه‌تانه‌ش له‌ گۆڕاوه‌كانه‌ (متغیرات) و گه‌شه‌سه‌ندووه‌كانن (متطور)، به‌پێی بارودۆخ و كات و شوێن ده‌گۆڕێت، به‌ ناوی گونجاو و شایسته‌ی خۆیه‌وه‌ و به‌و شێوه‌ی له‌سه‌ری ڕێكده‌كه‌ون ناوده‌نرێت.‌

به‌م واتایه‌ له‌ ئیسلامدا شتیك نییه‌ به ‌ناوی نیزامی ئیسلامی بۆ ده‌سه‌ڵات، به‌ڵكو بنه‌ما و ئاراسته‌ و سه‌ره‌تا (مبادیء)ی گشتیی هه‌یه‌، پێو‌یسته‌ پابه‌ندبین پێیانه‌وه‌ و بینایان له‌سه‌ر بكه‌ین وه‌ك: دادگه‌ری، شورا، حوكم به‌ قورئان و، ‌لێپێچینه‌وه ‌و موحاسه‌به‌ی ده‌سه‌ڵاتداران. ‌به‌ درێژایی مێژوو موسڵمانان چه‌ندین جۆری نیزام و نمونه‌یان ئه‌زموون كردووه‌ و تاقیكردووه‌ته‌وه‌، كه‌شتیی ئیسلامی زۆری تیایه‌، هه‌روه‌ك شتی پێچه‌وانه‌ و نائیسلامیشی تیابووه‌، یان شتانێك كه ‌له‌ غه‌یری ئیسلام وه‌ریانگرتووه‌، هه‌موو ئه‌و نمونانه‌ ئێمه‌ پێی مولزه‌م و پابه‌ند نین، به‌ڵكو ئێمه‌ مولزه‌م و پابه‌ندی بنه‌ماكانین، ئه‌وه‌ی كه‌ به ‌ده‌ق‌ هاتوه‌ و باسمانكرد.‌

د. ڕەیسونی: تۆ ده‌ڵێیت چی ده‌بێت ئه‌گه‌ر له ‌ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا جێبه‌جێكردنی شه‌ریعه‌ت نه‌كرا؟ وه‌ڵامی فیقهی و شه‌رعی و ئوصوڵی ئه‌وه‌یه‌، هه‌رشتێك كردنی نه‌گونجاو و له‌توانادا نه‌بوو ئه‌وه‌ واجب بوونی نامێنێت، سه‌رقاڵ ده‌بین به‌وه‌ی كه‌ ده‌كرێت گونجاوه‌.

میدان: موسڵمانان كاتێك له‌ لوتكه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا بوون تاقییانكرده‌وه‌، به‌ڵام چی ده‌بێت ئه‌گه‌ر نه‌توانرا له‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا شه‌ریعه‌ت جێبه‌جێ بكرێت؟ چاره‌سه‌ر چییه‌ ئه‌گه‌ر نیزامی نێوده‌وڵه‌تی كۆمه‌ڵیك خاڵی سنورداركردنی فه‌رزكرد؟ وه‌ك ده‌بینین هه‌ر حزبێكی ئیسلامی ده‌گاته‌ ده‌سه‌ڵات زوو به‌ركه‌نار ده‌كرێت به‌ كۆدەتای سه‌ربازی و پیرۆزبایی نێوده‌وڵه‌تی؟

د. ڕەیسونی: یه‌كه‌م ئه‌م پرسیاره‌ مه‌یدانییه ‌و‌ په‌یوه‌ندیی به‌ بزاوت و حزبه‌‌ ئیسلامییه‌كان و سه‌ركردایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانیانه‌وه‌ هه‌یه‌.

دووه‌م: تۆ ده‌ڵێت، چی ده‌بێت ئه‌گه‌ر مومكن نه‌بوو شه‌ریعه‌ت له‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا جێبه‌جی بكرێت؟ وه‌ڵامی فیقهی و ئوصوڵی ئه‌وه‌یه‌، هه‌ر شتێك مومكن نه‌بوو جێبه‌جێ بكرێت، ئه‌وه‌ واجب بوونی نامێنێت و، ئه‌و كات سه‌رقاڵ به‌ مومكن ده‌بیت. له ‌فه‌رمووده‌دا هاتووە، (ما أمرتُكم به فأتوا منه ما استطعتُم) ئه‌وه‌ی فه‌رمانم پێ كردوون ئه‌نجامیبده‌ن چه‌ند ده‌توانن. ‌ئه‌م بابه‌ته‌ش له‌ چه‌ندین ئایه‌ت بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌، ‌یاسایه‌كیشمان هه‌یه‌ ده‌ڵێت، (لا وجوب مع العجز، ولا تحريم مع الاضطرار )، واتە، هه‌ر شتێك نه‌توانرا ئه‌نجامبدرێت واجب نابێت، ‌حه‌رامیش له‌گه‌ڵ ناچاریدا نییه‌. سوپاس بۆ خوا.

هه‌ندێك خۆیان گرفتاری ئه‌نجامدانی هه‌ندێك كار ده‌كه‌ن، كه ‌له‌سه‌ریان واجب نه‌بووه‌، دواییش ده‌یانه‌وێت به‌ گرفتی تر لێی ده‌رده‌چن! به‌هه‌رحاڵ من له‌گه‌ڵ یاسای، “خۆ خه‌ریككردنم به‌و شتانه‌وه‌ كه ‌مومكینه ‌و ده‌كرێت، ئه‌ویش به‌ پله‌ به‌ندییه‌كی حه‌كیمانه‌ و كاربه‌جێیانه‌، له‌بری ئه‌وه‌ی خۆخه‌ریككردن به‌ ئاواتی خه‌یاڵی و ناواقیعی و نه‌گونجاو، وه ‌بۆ هه‌موو كاتێكی دیاریكراویش نوسراو هه‌یه‌.”

میدان: ڕات چییه‌ له‌و جۆره‌ پێشنیار و ته‌رحانه‌ وه‌ك، كتێبی (ده‌وڵه‌تی موسته‌حیل – الدولة المستحیلة)ی وائیل حلاق و هی تر له‌و بابه‌ته‌؟ كه‌ وا ده‌بینن ده‌وڵه‌تی نوێی نه‌ته‌وه‌یی ناكرێته‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی، به‌و ئیعتیباره‌ی زاده ‌و به‌رهه‌می عه‌لمانییه‌ته‌، وه‌ نیزامی ئیسلامی دژ و پێچه‌وانه‌ی ئه‌و جۆر ده‌وڵه‌ته‌یه‌؟

د. ڕەیسونی: من ئه‌و كتێبه‌م نه‌خوێندووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ده‌ڵێم، خه‌لافه‌ت و ده‌وڵه‌تی ئیسلامی به‌ واتای عه‌باسی و ئه‌مه‌وی و عوسمانی بۆ ئه‌مڕۆ نه‌گونجاوه‌، به‌ڵام ئه‌و حوكمه‌ ڕه‌شیده‌ی ئیسلام هێناویه‌تی مومكین و گونجاوه‌ بۆ ئه‌مڕۆ و سبه‌ینێش، ئه‌وه‌ش زۆر ئاسان و نزیكتره‌ له‌وه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌كه‌رانی (ده‌وڵه‌تی موسته‌حیله‌) بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، ‌ده‌كرێت ئه‌و حوكمه‌ ڕه‌شیده‌ به‌ عه‌قڵ و پله‌به‌ندی و مرونه‌ت و واقیعیه‌ت و ئاسانكاری، نه‌ك سه‌ختگیری، جێبه‌جێ بكرێت، وه‌ (لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ ..) خوای گه‌وره‌ ئه‌رک ناخاته‌ سه‌ر هیچ که‌سێک مه‌گه‌ر به‌قه‌ده‌ر توانای خۆی نه‌بێت. به‌ڵام ڕێره‌وی ئه‌م مه‌به‌سته‌ش دوژمن و نه‌یاری زۆره‌، له‌وانه‌ بانگه‌شه‌كارانی (خه‌لافه‌تی ئاماده‌كراوی چاوه‌ڕونكراو – الخلافة الجاهزة المنتظرة – وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌یانییه‌ك بۆمان بێنن، یان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ موسڵ له ‌ساڵی ٢٠١٤ی زاینی ڕاگه‌یەنرا.

ميدان: له‌ بناغه‌دا بنه‌ما دیاره‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ چییه‌ كه‌ ئیسلام پێی ڕازیه‌، ئایا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ حوكم به‌ شه‌ریعه‌ت بكات؟

ئەلڕەيسونی: من قسه‌كه‌ر به ‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ نیم. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كۆده‌نگیی ئه‌هلی سونه‌ی له‌سه‌ره‌، ده‌وڵه‌تی خه‌لیفه‌كانی ڕاشدین به‌ ده‌وڵه‌تێكی نمونه‌یی موسڵمانان داده‌نرێت، مه‌به‌ستم له‌وه‌ ده‌وڵه‌تێك بوو كه‌ مه‌به‌ستی بوو هیدایه‌تی خه‌ڵكی بدات بۆ ئیسلام، شه‌رعیه‌تی له‌ شورا وه‌رگرتبوو، هه‌روه‌ها سیفاته‌كانی تری وه‌ك دادگه‌ری و ئازادی و پاكی و شه‌فافیه‌تی تیا به‌رجه‌سته‌ بوو. به‌ڵام له‌ڕووی شكڵ و شێواز و هۆكار و ئامراز و واجباته‌ كاتییه‌كانییه‌وه‌‌، كاروبار زۆر جیاواز ده‌بێت، وه ‌ئه‌وه‌ی پشتی پێ ده‌به‌سترێت،ئیجتیهاد و شورایه‌ له‌ هه‌موو كات و شوێن و بارودۆخێكدا، به ‌مه‌به‌ستی ده‌ستەبه‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندیی موسڵمانان به ‌باشترین شێوه‌ی گونجاو و، هیچ گرفتیش نییه‌ سوود له‌ بیروبۆچوون و ئه‌زموونی غه‌یره‌ موسڵمانانیش بكرێت، به‌ڵكو پێویستییشه‌ و سونه‌تیشه‌.‌

میدان: ئه‌وله‌ویه‌ت له‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا بۆ یاسایه‌ له‌سه‌ر حسابی ده‌قی دینی و ته‌شریعی، ئه‌گه‌رچی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ موسڵمانیش بێت، بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر ده‌قێكی شه‌رعی دژبه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی یان به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی ئابووریی ده‌وڵه‌ت بوو، لێره‌دا ئه‌وله‌ویه‌ت به واقیع ده‌درێت له‌سه‌ر حسابی ده‌ق، چۆن ده‌توانرێت ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ربكرێت، ئه‌گه‌ر گریمان ده‌قه‌كه‌ توانای گونجانی له‌گه‌ڵ واقیع هه‌یه‌؟‌

د. ڕەیسونی: له ‌بیروبۆچوونی فیكریی مندا شتێك نییه‌ به‌ناوی دژایه‌تیی ده‌قێكی ئایینی له‌گه‌ڵ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا و، زانایانی ئوسوڵییش كۆمه‌ڵێك یاسا و بنه‌مایان داناوه‌ بۆ تێپه‌ڕاندنی ئه‌و به‌یه‌كدادانه‌ و ده‌رچوون له‌ هه‌ر گرفتێكی مومكین، له‌و یاسا و بنه‌مایانه‌، به‌یه‌كدادانی به‌رژه‌وه‌ندی و زیانه‌كان و گه‌نده‌ڵییه‌كان (تعارض المصالح والمفاسد) كه‌ له ‌كۆتایی و ده‌ره‌نجامدا و دوای جێبه‌جێكردنی ئه‌و بنه‌مایانه‌ شتێك نامێنێت به‌ ئه‌و به‌یه‌كدادانانه‌ و به‌بێ وه‌ڵام و چاره‌سه‌ر، بۆ نمونه‌ بنه‌مایه‌كی نایابی پێشه‌وای حه‌ره‌مین ده‌ڵێت، بنه‌ما گشتییه‌كانی شه‌ریعه‌ت به‌ڵگه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موو كاروباره‌كان به‌ هه‌ڵواسراوی و بێ چاره‌سه‌ر نامێننه‌وه‌.

ميدان: ئایا به‌رنامه‌ و ته‌رحه‌كانی ئیسلامییه‌كان هه‌وڵێكه‌ بۆ گونجاندنی ئیسلام له‌گه‌ڵ عه‌لمانییه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار به‌سه‌ر كه‌شوهه‌وای گشتیدا، یان په‌رچه‌كرداره‌، وه‌ به‌رهه‌م و ده‌رنجامی گرفته‌ ئاڵۆزه‌كانه‌‌، له‌بری ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی فیكری به‌هێز ده‌ربچن؟

د. ڕەیسونی: هه‌ندێك له‌ ئیسلامییه‌كانی پێشینمان زیاده‌ڕه‌وییان كردووه‌ له‌ دژایه‌تی و دووری له‌وی تر، واته‌ غه‌یره‌ ئیسلامی، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌ و ئه‌وان دوو هێڵی ته‌ریب بین، كه ‌به ‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌یه‌كناگه‌ین، ئه‌مه‌ش ڕاست نییه‌. بۆیه‌ ئه‌مڕۆ ده‌بینین له‌ ئیسلامییه‌كان كه‌سانێك ئه‌وه‌ ڕاستده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌ هه‌وڵی به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی بازنه‌ی جیایی و دژایه‌تین، و خه‌ریكی فراوانكردنی بازنه‌ی به‌یه‌كگه‌یشتن و ڕێككه‌وتنن، ئه‌مه‌ش كارێكی باشه‌، ده‌بێت ببینین و بزانین و دان به‌وه‌دا بنێین كه‌ ئه‌م جیهان ‌و سه‌رده‌مه‌ی ئێمه‌ خێری زۆری تیایه‌، هه‌روه‌ك شه‌ڕ و خراپه‌ی زۆریشی تیایه‌، ‌پێویسته‌ هه‌ردوو ڕووه‌كه‌ پێكه‌وه‌ ببینین، ‌هه‌ریه‌كه‌و مافی خۆی پێبده‌ین، هەر‌وه‌ك چۆن هه‌ریه‌كه‌و حوكمی خۆی پێبده‌ین، ‌زانایانمان دانیان به‌وه‌دا ناوه‌و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕیاریانداوه‌ كه‌، ئه‌حكامی شه‌ریعه‌ت بڕیار و گۆڕانكارییه‌، هه‌ر قه‌بوڵكردن و بڕیارله‌سه‌ردانێك، یان ڕه‌تكردنه‌وه‌ و گۆڕانێك پێویسته‌ به‌ پێوه‌ر و ته‌رازووی شه‌رع و زانست و به‌رژه‌وه‌ندیی كێشانه‌ و پێوانه‌ بكرێت، نه‌ك به‌ پێوه‌ری ئایا ئه‌وه‌ كرداره‌ یان په‌رچه‌كرداره‌، یان ‌ئایا ئه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ هاوڕای ئه‌وی تربین، یان ئه‌و له‌ تایبه‌تمه‌ندیی خۆمان و مێژوومانه‌؟

ميدان: ئایا ئه‌و دیاریكه‌رانه‌ی (محددات) به‌رژه‌وه‌ندی چین كه‌ پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ئیسلامدا پێوه‌ی پابه‌ندبێت؟ ئایا ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندیی دانیشتووانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یه‌، یان شتانیك به ‌ناوی به‌رژه‌وه‌ندیی ئوممه‌ت؟ وه ‌دیاریكه‌رانی به‌رژه‌وه‌ندیی ئوممه‌ت چین؟

د. ڕەیسونی: كاروباره‌كان ئاڵۆز مه‌كه‌ن، شته‌ به‌دیهی و به‌ڵگه‌ نه‌ویست و، ڕوون و دیاره‌كان، ئاڵۆز و نادیار مه‌كه‌ن. له ‌كۆندا وتراوه‌، ناسراو پێناسه‌ ناكرێت. ئه‌وه‌ كێیه‌ نازانێت به‌رژه‌وه‌ندیی ئیسلام و موسڵمانان له‌ چیدایه‌، كێیه‌ چاكه‌ و خراپە، دادگه‌ری و سته‌م نازانێت و له‌یه‌كیان جیاناكاته‌وه‌؟ له ڕاستیدا هه‌ركه‌س خزمه‌ت به‌ گه‌ل و وڵاته‌كه‌ی خۆی بكات و پێشیبخات له‌ڕووی دونیایی و دینییه‌وه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ خزمه‌تكاری ئیسلام‌ و موسڵمانان و یاریده‌ری هه‌ستانه‌وه‌یانه‌. ‌هه‌ركه‌سیش ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی تووشی خراپه‌ و گه‌نده‌ڵی بكات، وڵات وێران بكات، سته‌م له ‌گه‌له‌كه‌ی بكات، ئه‌وه‌ سته‌مكار و ده‌ستدرێژیی كردووه‌ته‌ سه‌ر هه‌موو موسڵمانان و، خزمه‌ت به‌ دواكه‌وتن و ناڕه‌حه‌تیی موسڵمانان ده‌كات. ئێمه‌ له‌م قۆناغه‌دا یه‌كه‌م، زۆر پێویستمان به‌ نمونه‌ی ده‌وڵه‌تی سه‌ركه‌وتوو و پێشه‌نگ هه‌یه‌، ئافه‌رین و ده‌ستخۆشی بۆ ئه‌وانه‌ی خزمه‌تی وڵاتیان ده‌كه‌ن و پێشیده‌خه‌ن، پاشان ده‌ستی یارمه‌تی بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵاتی خۆشیان درێژده‌كه‌ن، په‌نای خه‌ڵك ده‌ده‌ن و یارمه‌تییان ده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش ئه‌ركیانه‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی توانایان و بۆلوانیان.

ميدان: له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا، شتێك هه‌یه ‌پێیده‌ڵێن به‌رژه‌وه‌ندیی ڕۆژئاوا، به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌وڵه‌ت، به‌رژه‌وه‌ندیی ناوچه‌یی، وه ‌هه‌ر ده‌وڵه‌تێك له‌ ڕوانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانییه‌وه‌ هه‌نگاو ده‌نێت، ئایا ئه‌گه‌ر سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت، و كاردژی به‌رژه‌وه‌ندیی موسڵمانان بكات، ده‌كرێت به‌و ده‌وڵه‌ته‌ بوترێت ده‌وڵه‌تی ئیسلامی؟

د. ڕەیسونی: ده‌وڵه‌ت ئه‌و كات داده‌نرێت به‌ ئیسلامی، ئه‌گه‌ر بنه‌ماكان و مه‌رجه‌عییه‌تی ئیسلام بێت، ‌كار و كۆی سیاسه‌تی ڕێك بوو له‌گه‌ڵ مه‌به‌سته‌كانی شه‌ریعه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندیی موسڵمانان، به‌ چاوپۆشی له‌ هه‌ڵه‌ یان هه‌ر كه‌موكورتییه‌ك. به‌ڵام ده‌وڵه‌تێك مه‌رجه‌عییه‌ت و سیاسه‌تی پێچه‌وانه‌ و دژ به‌ ئیسلام بوو، سته‌م و تاكڕه‌وی و گه‌نده‌ڵی سیفه‌تی سه‌ره‌كی و دیاری بوو، ئه‌وه‌ به ‌هیچ شێوه‌یه‌ك ده‌وڵه‌تی ئیسلامی نییه‌، ئه‌گه‌رچی قورئان دروشمی (لا إله‌ إلا ألله)ش به‌رزبكاته‌وه‌.

وەرگێڕانی: خالید عەلی

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Close