جیهانی ئیسلامیكــوردستان

باڵیۆزی پێشووی بەریتانیا بۆ تورکیا: شێخ سەعیدی پیران لەپێناو ئاین و ڕەوشت و کوردستانی سەربەخۆ هەوڵیدەدا

یادی پێشەنگانی پێشین:
شه‌هیدكرانی شێخ سه‌عیدی پیران: 30/ 6/ 1925 كه‌سایه‌تی شێخ سه‌عیدو ئامانجی شۆڕشه‌كه‌ی:

شێخ سه‌عیدی پیران وه‌ك خه‌باتگێڕێكی كوردو سه‌ركرده‌یه‌كی موسڵمان‌و كه‌سایه‌تییه‌كی كاریزمی‌و درێژه‌پێده‌ری خه‌باتی پێش خۆی، ناوێكه‌ له‌سه‌ر تابلۆی بزوتنه‌وه‌ی ئاینیی – میللی نەتەوەی كورد ناسڕرێته‌وه‌. ناوبراو ساڵی 1865 له‌ گوندی (پیران)ی سه‌ر به‌ قه‌زای (بالوو)ی پارێزگای (ئالازاغ)ی توركیا له‌دایكبووه‌، له‌ شاره‌كانی كوردستان فه‌قێیه‌تی ته‌واو كردووه‌، له‌گه‌ڵ زانستی شەرعیدا بایه‌خی به‌ ئیرشادو عیرفانیش داوه‌، به‌ڵام زۆرێك له‌ ڕێچكه‌ ته‌قلیدییه‌كانی شكاندووه‌، بۆ نمونه‌ نه‌یهێشتووه‌ ده‌ستی ماچ بكرێت، یان صۆفی‌و موریده‌كان بۆی بچه‌مێنه‌وه‌، هه‌رچه‌ند زۆر به‌ هه‌یبه‌ت‌و ویقاریش بووه‌.

له‌ كۆتایی ساڵی 1924وه‌، كه‌وته‌ خۆ بۆ سازدانی شۆڕشێكی نوێ، شۆڕشێكی دووسه‌ره‌ی ئاوكێش، كه‌ ئاسه‌واره‌كه‌ی به‌ كه‌س هه‌ڵنه‌ده‌گیرا، چونكه‌ له‌ سه‌رێكه‌وه‌ ده‌یویست خیلافه‌تی ئیسلامیی بگێڕێته‌وه‌، له‌ سه‌رێكی تریشه‌وه‌ ده‌یویست كوردستان ئازاد بێت‌و گه‌لی كورد به‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی بگات. دوو ئامانجی گه‌وره‌و شیرین لای خۆی‌و شۆڕشگێڕان‌و گه‌له‌كه‌ی، به‌ڵام تاڵ‌و زه‌حمه‌ت لای كه‌مالییه‌كان‌و زلهێزانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و ئه‌وروپای نه‌یاری ڕۆژهه‌ڵات.

شێخ سه‌عیدی پیران بۆچی ڕاپه‌ڕی‌و چی ده‌ویست؟!:
زۆر پێویسته‌ نه‌وه‌ی نوێی ئێمه‌ی كورد به‌ تایبه‌تی‌و هه‌موو ئوممه‌تی ئیسلام به‌ گشتی، به‌و كه‌ش‌و هه‌وا سیاسی- كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ئاشنا ببن، كه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ ڕاپه‌ڕینی شێخ سه‌عید، كه‌ پێم وایه‌ وێناكردنی ئه‌و كه‌ش‌و هه‌واو هه‌ل‌و مه‌رجه‌ ناوخۆییه‌ی توركیاو ده‌ره‌وه‌ی توركیا، وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌مان ده‌داته‌وه‌، كه‌ ئاخۆ (شێخ سه‌عیدی پیران) بۆچی‌و له‌ پێناوی چیدا ڕاپه‌ڕی؟ ئه‌مه‌ش پێویست ده‌گێڕێت كه‌ پێش ئه‌وه‌ بزانین (كه‌مال ئه‌تاتورك) چی كردو چ هه‌ڵوێستێكی هه‌بوو، به‌ تایبه‌تی له‌به‌رده‌م بێگانه‌و نه‌یارانی خیلافه‌تی ئیسلامیدا؟

مێژوونوسان دووپاتیان كردووەته‌وه‌ كه‌ باڵیۆزی به‌ریتانیا له‌ كۆنگره‌ی ئاشتی 1922، ڕاشكاوانه‌ به‌ نوێنه‌ری توركیای وتووه‌: “ئێمه‌ ناتوانین بڕیاری سه‌ربه‌خۆیی ئێوه‌ بده‌ین، چونكه‌ ئێوه‌ جارێكی تر ده‌بنه‌وه‌ به‌ سه‌نته‌ری كۆبوونه‌وه‌ی موسڵمانان‌و هه‌مان كێشه‌ی خۆرهه‌ڵات -كه‌ زۆر ماندوو بووین به‌ ده‌ستییه‌وه‌- دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌”!.

سه‌رچاوه‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن هه‌ر ئه‌و كاته‌ ئه‌تاتورك دڵنیای كردوونه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌رجه‌كانیان قبوڵ ده‌كات، بۆیه‌ ساڵی 1923 باڵیۆزی به‌ریتانیا (كارزون) چوار مه‌رجی بنه‌ڕه‌تیی پێڕاگه‌یاندوون، كه‌ مه‌شهورن به‌ (مه‌رجه‌كانی كارزون)، كه‌ بریتین له‌: خۆداڕنین له‌ ئاینی ئیسلام‌، ڕاگه‌یاندنی ڕه‌سمیی كۆتایی خیلافه‌تی ئیسلامیی‌، بنبڕكردنی ئه‌و جوڵانه‌وانه‌ی باس له‌ گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ت ده‌كه‌ن‌، وازهێنان له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلام‌و كاركردن به‌ یاسا خۆرئاواییه‌كان.

ئه‌تاتورك به‌م مه‌رجانه‌ ڕازی بوو، هه‌موویانی جێبه‌جێ كرد، وڵاتانی عه‌ره‌بیش نقه‌یان لێو نەهات.

ئه‌مه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كیی كه‌ش‌و هه‌واكه‌ بوو، ئه‌وه‌ش وه‌زعی ناوه‌نده‌ عه‌ره‌بی‌و ئیسلامییه‌كان بوو، بۆیه‌ شێخ سه‌عیدی پیران زۆر بوێرانه‌و ڕاشكاوانه‌ ڕۆژی (۱٤-۲-۱۹۲٤) فتوایه‌كی ده‌ركردو خۆی به‌ ناونیشانی (سه‌ركرده‌ی موجاهدین) ڕاگه‌یاند، به‌ڵام كه‌ جیهادو شۆڕشه‌كه‌ی ده‌ستی پێكرد، ناونیشانی خۆی گۆڕی بۆ (خزمه‌تكاری موجاهدین)و گوندی (داره‌خانی) كرده‌ مه‌ڵبه‌ندی سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕش، دروشمه‌كه‌شی، ته‌نها دوو وشه‌ بوو: (بژی خیلافه‌ت، بڕوخێ كه‌مالیه‌ت)، (له‌ پێناوی خواو شه‌ریعه‌ت).

به‌پێی سه‌رچاوه‌كانی به‌رده‌ستمان، ئامانج له‌ شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران، ئه‌مه‌ بوو: “سه‌ربه‌خۆیی كوردستان‌و گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌ت‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی مه‌حكه‌مه‌ قه‌زایییه‌كان، به‌ پێی قورئانی پیرۆز.

باڵیۆزی ئه‌و كاته‌ی به‌ریتانیا له‌ توركیا (ڕونالد لیندسی) له‌ لێدوانێكیدا بۆ ڕۆژنامه‌كانی توركیا، ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌ره‌وه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت: “شوڕشی شێخ سه‌عید بۆ دین‌و نه‌ته‌وه‌ی كورد بوو، یه‌كه‌م جووڵانه‌وه‌ی له‌به‌رچاو بوو دژی حه‌زه‌ سێكۆلاریی‌و عه‌لمانییه‌كه‌ی سیستمی هاوچه‌خی توركیا، بۆیه‌ شێخ سه‌عید له‌ پێناوی ئاین‌و ڕه‌وشت‌و گێڕانه‌وه‌ی خیلافه‌تی ئیسلامیی هه‌وڵی ده‌دا، هه‌روه‌ها له‌ ڕاستیشدا خه‌ونی ده‌دی به‌ دامه‌زراندنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆوه‌.”

ڕه‌نگه‌ (تۆینبی) مێژوونوسی به‌ریتانیش (1889-1975)، یه‌كێك بێت له‌و نوسه‌رانه‌ی به‌ وردی ده‌ستنیشانی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شوڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عیدی كردبێت، چونكه‌ ده‌ڵێت: “شۆڕشی شێخ سه‌عید به‌رهه‌ڵستكارییه‌ك بوو دژی سیاسه‌تی (غه‌ربگه‌رایی)و (مه‌ركه‌زیه‌ت)‌و (به‌تورككردن)، گه‌یاندنی په‌یامی سه‌ركردایه‌تی كورد بوو كه‌ واز له‌ ده‌ستكه‌وته‌ ئاینیی‌و ئه‌قتاعییه‌كان ناهێنن.” له‌ سه‌رێكی تره‌وه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ پارێزراوه‌كانی وڵاتی فه‌ره‌نسا -تایبه‌ت به‌ شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عید- ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌ردوو ڕه‌هه‌ندی ئیسلامیی‌و نه‌ته‌وه‌یی شۆڕشه‌كه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌، له‌ یه‌كێك له‌و به‌ڵگه‌نامانه‌دا ده‌قی ڕاپۆرتێكی قۆماندانی فه‌یله‌قی هه‌شته‌می توركیا هاتووه‌، كه‌ ده‌ڵێت: “به‌ڵگه‌نامه‌گه‌لێكمان گرتووه‌ كه‌ باسی هاریكاریی ئه‌رمه‌ن‌و نه‌ستورییه‌كان ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ شێخ سه‌عید، بۆ هاریكاریكردنی دامه‌زراندنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ.” بۆ لایه‌نه‌ ئاینییه‌كه‌ی ئامانجه‌كانی شێخ‌و شۆڕشه‌كه‌شی، له‌ هه‌مان ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی حكومه‌تی فه‌ره‌نسادا هاتووه‌: “.. ئه‌م شۆڕشه‌ ده‌یویست ئاینی پیرۆزی ئیسلام وه‌ك په‌رده‌یه‌ك به‌كاربێنێت بۆ پارچه‌پارچه‌كردنی نیشتیمان (مه‌به‌ستی توركیایه‌)، شۆڕش ئامانجی دابڕانی به‌شێكی نیشتمانی توركیا بوو.”

سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ ناحه‌زانی كورد، هه‌وڵیان ده‌دا كه‌ ئه‌و شۆڕشه‌ به‌ پیلان‌و ده‌سنده‌ی ئینگلیز بناسێنن دژی توركیا، به‌و پێیه‌ی پاش كۆنگره‌ی (لۆزان) په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو ئینگلیز ئاڵۆزیی تێكه‌وت، له‌به‌ر یه‌كلانه‌بونه‌وه‌ی كێشه‌ی ویلایه‌تی موصل كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتوانی كوردن، بۆیه‌ تا سنوری هه‌ڵبه‌ستنی بوختان دژی شۆڕشه‌كه‌ی شێخ سه‌عید، قسه‌ده‌كرا، ته‌نانه‌ت زۆر به‌شێوه‌یه‌كی ناشایسته‌ ڕۆژنامه‌كانی توركیا پڕوپاگه‌نده‌یان بڵاو ده‌كرده‌وه‌، كه‌ پاره‌ی زۆری به‌ریتانیاو چه‌كی ئینگلیزیی بۆ شۆڕشگێڕان هاتووه‌، به‌ مه‌رجێك پیاوێكی وه‌كو شێخ سه‌عید له‌ كاتی دادگاییكردنه‌كه‌یدا، لێیان پرسی: “دوژمنی سه‌ره‌كی توركیا كێیه‌؟ وتبووی: به‌ریتانییه‌كان”، به‌ڵام ئه‌م هه‌سته‌ ئینسانییه‌ گه‌وره‌یه‌ی شێخ لای سه‌رانی ده‌سه‌ڵاتی توركی هیچ ڕێزێكی بۆ دانه‌نرا، به‌ مه‌رجێك له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنییه‌كانی حكومه‌تی فه‌ره‌نسادا، ده‌قی وه‌ڵامێكی شێخ بۆ ئه‌و بوختانانه‌ پارێزراوه‌، كه‌ ڕاشكاوانه‌ ده‌ڵێت: “من له‌ لایه‌ن هیچ كه‌سێك، یان هیچ پارتێكه‌وه‌ هان نه‌دراوم، تا شۆڕش بكه‌م، من خۆم شۆڕشم داڕشت‌و ئاماده‌م كردو جێبه‌جێم كردو بیروباوه‌ڕی خۆم ڕێبه‌رم بوو.”

به‌هه‌رحاڵ، له‌ 29ی حوزه‌یرانی 1925دا له‌ دادگای دیاربه‌كر بڕیاری له‌سێداره‌دان بۆ شێخ سه‌عیدو 47 شۆڕشگێڕی هاوكاری ده‌رچوو، ڕۆژی دواترو له‌ 30ی حوزه‌یرانی 1925 شێخی سه‌ربه‌رز برایه‌ به‌ر په‌تی سێداره‌، شێخ سه‌عید له‌ژێر قه‌ناره‌كه‌دا وتی:

“ژیانی سروشتیم له‌ كۆتاییه‌كه‌ی نزیك ده‌بێته‌وه‌، هه‌رگیز په‌شیمان نیم له‌وه‌ی كه‌ خۆم به‌ قوربانی میلله‌ته‌كه‌م ده‌كه‌م، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بۆ ئێمه‌ كه‌ نه‌وه‌كانمان هه‌ست به‌ شه‌رمه‌زاریی ئێمه‌ نه‌كه‌ن به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنانمان”۰

  • تێبینی:
    ئەتوانن زانیاریی زیاتر لە بارەی شێخ سەعیدو شۆڕشەکەیەوە لە کتێبی: (خەباتی کوردو ڕەهەندی ئیسلامیی)، نووسینی بەندە بخوێننەوە.

نووسینی: عمر عبدالعزیز

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Close